Wypalenie zawodowe – czy mnie też dotyczy?

Praca zawodowa stanowi bardzo ważny czynnik gwarantujący pełną satysfakcję z życia człowieka. Prawdą jest, że zadowolenie z pracy nie zajmuje najwyższej pozycji w hierarchii zadowolenia z życia, ponieważ to satysfakcja z małżeństwa jest najważniejsza, jednak okazuje się że właśnie niezadowolenie z pracy jest największym źródłem nieszczęścia (Argyle, 2004). Ciekawe wnioski wysnuli badacze brytyjscy, którzy zapytali ankietowanych czy nadal kontynuowaliby pracę, gdyby nie było to konieczne ze względów finansowych. Okazało się, że tylko około 32 procent nadal kontynuowałoby obecną pracę, jednak ponad 65 procent osób chciałoby nadal wykonywać jakąś pracę „aby uniknąć nudy” lub ponieważ „bez pracy czuliby się zmartwieni” (Argyle, 2004). Dane te pokazują, że podejmowanie się pracy nie wynika jedynie z pobudek materialnych, a satysfakcja czerpana z angażowania się w interesujące zajęcia jest bardzo istotna. Wall, Cleg i Jackson (1978) stwierdzili, że małe zadowolenie z pracy ma większy wpływ na zdrowie psychiczne niż same cechy wykonywanej pracy. Niska satysfakcja płynąca z wykonywanego zajęcia jest ściśle związana z wysokim stopniem niepokoju, depresją, symptomami psychosomatycznymi i chorobami sercowymi (za: Argyle, 2004). Niezadowolenie może być powodowane przez stres związany z pracą, który stanowi poważny problem nie tylko dla dotkniętej nim osoby, ale też dla całego środowiska pracy. Sondaż przeprowadzony na grupie 16 tysięcy Europejczyków wykazał, że 29 procent z nich uważa, że wykonywana przez nich praca ma niekorzystny wpływ na ich zdrowie (Paoli, 1997, za: Chmiel, 2006). Najczęstszymi problemami zdrowotnymi, które zgłaszali ankietowani były bóle pleców, które stanowiły poważną niedogodność dla 30 procent badanych, stres, z którym zmagało się 28 procent badanych oraz ogólne zmęczenie odczuwane przez 20 procent badanych (Chmiel, 2006). Badania przeprowadzone na przestrzeni 25 lat w Wielkiej Brytanii wykazały, że wskaźniki dotyczące stresu zawodowego ciągle rosną. W latach 1955-1979 liczba absencji spowodowanych „niepokojem, osłabieniem i bólem głowy” wzrosła aż o 528% (Hingley, Cooper, 1986, za: Chmiel, 2006). Ekspozycja na chroniczny stres może z czasem doprowadzić do wypalenia zawodowego, a powszechność tego zjawiska pozwala nam mówić o nim jako o chorobie cywilizacyjnej. Cherniss (1980), zdefiniował wypalenie zawodowe jako „chroniczny (przedłużający się) stres pracy, gdzie wymagania stawiane w miejscu pracy wyczerpują i przekraczają możliwości indywidualnych zasobów”.

Wypalenie zawodowe
Wypalenie zawodowe

 

Wypaleniem zawodowym zajmowali się już badacze w latach 50-tych XX wieku opisując środowisko pracy pielęgniarek. Termin „wypalenie” (burnout) został wprowadzony do języka naukowego przez amerykańskiego psychiatrę Herberta Freudenbergera (Anczewska, Świtaj, Roszczyńska, 2005). Pomimo licznych badań przeprowadzonych w ramach tej tematyki na przestrzeni lat, nie wypracowano nadal jednoznacznej definicji wypalenia zawodowego. Według Aronsona wypaleniem zawodowym można określić stan „często występujący u ludzi, którzy pracują z innymi (przede wszystkim, ale nie tylko, w zawodach polegających na niesieniu pomocy) i którzy w swych relacjach z klientami lub pacjentami, przełożonymi lub kolegami są stroną dającą (Szostak, 2012). Maslach (1981) również stworzyła swoją definicję w odniesieniu do osób zajmujących się pomaganiem. Określiła wypalenie zawodowe jako „zespól fizycznego i emocjonalnego wyczerpania, którego rezultatem jest rozwój negatywnej samooceny i negatywnego nastawienia do pracy oraz spadek zainteresowania problemami pacjenta”. Dla Maslach wypalenie zawodowe jest procesem postępującym według określonego schematu. Pierwsze stadium obejmuje wyczerpanie emocjonalne, które charakteryzuje się zmęczeniem fizycznym, dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, chronicznymi bólami głowy, zaburzeniami snu, osłabieniem układu immunologicznego. Wszystkie te dolegliwości sprzyjają ograniczaniu kontaktu z klientami lub pacjentami, poprzez zwiększanie przerw w pracy. Stadium drugie to depersonalizacja, która przejawia się poprzez negatywne a wręcz wrogie nastawienie do pacjenta lub klienta, dystansowanie się zarówno fizyczne jak i psychiczne oraz przeświadczenie że osoba potrzebująca pomocy zasługuje na los jaki ją spotkał i nie jest warta godnego traktowania. Trzecie stadium to brak poczucia osobistych osiągnięć i kompetencji w związku z wykonywaniem pracy. Powiązane jest z niską samooceną, przeświadczeniu pracownika o własnej niekompetencji i braku kontroli nad sprawami zawodowymi, trudnościami w koncentracji na problemie i opanowywaniu emocji, niezadowoleniem i niechęcią do wykonywanej pracy. Pierwotnie Maslach wymieniała również czwarte stadium – zaangażowanie w pracę, jednak zostało ono wykluczone z teorii, ponieważ późniejsze badania nie potwierdziły jego związku z pozostałymi stadiami. Stadia te mogą występować łącznie lub pojawiać się kolejno u poszczególnych osób. Niewątpliwie czynnikiem spustowym do ich wystąpienia może być stres zawodowy wynikający z rozbieżności pomiędzy wymaganiami stawianymi jednostce a jej zasobami oraz pomiędzy ideałami związanymi z pracą, a wymaganiami rzeczywistości. W pierwszym przypadku, wypaleniu ulegaliby wieloletni pracownicy, którzy poddawani są ciągłej ekspozycji na różnorodne stresory, które przewyższają ich możliwości adaptacyjne. W drugiej sytuacji wypaleniu ulegaliby świeżo przyjęci do pracy młodzi ludzie, pełni entuzjazmu i zapału do pracy ale niestety posiadający nierealistyczne oczekiwania dotyczące realiów miejsca pracy (Anczewska, Świtaj i Roszczyńska, 2005).

Zjawisko wypalenia zawodowego obecne jest w niemal każdej grupie zawodowej. Badania dotyczące tego zagadnienia obejmują przedstawicieli coraz większej liczby profesji. Chroniczny stres w miejscu pracy staje się zjawiskiem powszechnym, dlatego pojawiające się w jego wyniku wypalenie zawodowe coraz częściej bywa określane jako kolejna choroba cywilizacyjna z którą przyszło nam się zmierzyć. Jednak estymacje badaczy dotyczące poziomu wypalenia zawodowego w ogólnej populacji różnią się w zależności od źródła i oscylują w przedziale między 4 a 25% (Ahola, 2005, za: Gerber, 2013). Dzieje się tak, ponieważ dokładne oszacowanie skali zjawiska nie jest możliwe, gdyż przedstawiciele prestiżowych profesji zwykle maskują swój stan. Interesujące jest to, że niektórzy badacze sugerują że objawy wypalenia zawodowego mogą być przenoszone z jednego pracownika na drugiego (Bakker i in., 2003, za: Gerber, 2013).

O mnie Dominika Wrońska

Jestem psychologiem i terapeutą EEG-biofeedback. Fascynuje mnie mózg z jego niesamowitymi możliwościami. Najbliższy moim przekonaniom jest nurt poznawczo-behawioralny, ponieważ nie pozostawia miejsca na domysły, a wszystkie wnioski opiera na mierzalnych faktach. Prywatnie jestem mamą Laury oraz Leo, którzy stanowią dla mnie niesamowitą inspirację i każdego dnia uczą mnie perfekcyjnej organizacji czasu.